جلال در ۱۱ آذر ۱۳۰۲ در محلهٔ سیدنصرالدین تهران، در خانواده‌ای مذهبی و روحانی به دنیا آمد. پدرش سید احمد طالقانی، روحانی سنتی و سخت‌گیر بود و می‌خواست جلال نیز روحانی شود. جلال مدتی در حوزهٔ علمیه درس خواند، اما به‌تدریج از فضای سنتی فاصله گرفت و به تحصیل در مدارس جدید روی آورد. او تحصیلات خود را در دانشسرای عالی ادامه داد و در رشتهٔ ادبیات فارسی فارغ‌التحصیل شد.

دههٔ بیست شمسی، هم‌زمان با فضای سیاسی باز پس از سقوط رضاشاه، در شکل‌گیری شخصیت فکری او نقش مهمی داشت. جلال ابتدا جذب فعالیت‌های سیاسی شد و به حزب توده ایران پیوست. اما پس از چند سال، از حزب جدا شد و به نقد جریان‌های سیاسی و ایدئولوژیک پرداخت. این جدایی، نقطهٔ آغاز استقلال فکری و هویت روشنفکری او محسوب می‌شود.

در سال ۱۳۲۹، جلال با سیمین دانشور ازدواج کرد. این ازدواج یکی از مهم‌ترین پیوندهای ادبی معاصر ایران به شمار می‌آید. آن دو تا پایان عمر جلال، رابطه‌ای فکری و ادبی فعال داشتند.

جلال در این دوره به تدریس در مدارس و فعالیت فرهنگی پرداخت. هم‌زمان، سفرهای متعددی انجام داد، از جمله سفر به اروپا، آمریکا، اسرائیل و حج. این سفرها بعدها در سفرنامه‌هایی مانند «خسی در میقات» و «سفر به ولایت عزرائیل» منعکس شد.

او در این دوره به یکی از مهم‌ترین منتقدان مدرنیتهٔ تقلیدی در ایران تبدیل شد. کتاب غرب‌زدگی مهم‌ترین اثر نظری اوست که در دههٔ ۱۳۴۰ منتشر شد و تأثیر گسترده‌ای بر فضای فکری ایران گذاشت.

جلال آل‌احمد در حوزه‌های مختلفی نوشت: داستان کوتاه، رمان، مقاله، ترجمه و سفرنامه. از مهم‌ترین آثار او می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• مدیر مدرسه
• نون والقلم
• سنگی بر گوری
• از رنجی که می‌بریم
• زن زیادی
• دید و بازدید
• خسی در میقات
• غرب‌زدگی
• در خدمت و خیانت روشنفکران

او همچنین آثاری از نویسندگان غربی را ترجمه کرد، از جمله آثار آندره ژید و آلبر کامو.

نثر جلال ویژگی‌های خاصی دارد: کوتاه، فشرده، تلگرافی، عصبی و صریح. او بسیاری از عناصر دستوری را حذف می‌کرد تا ضرب‌آهنگ نثر را تندتر کند. این سبک بعدها بر نسل جدید نویسندگان تأثیر گذاشت.

جلال آل‌احمد در دههٔ ۴۰ به یکی از مهم‌ترین روشنفکران ایران تبدیل شد. او پیوندی میان ادبیات و مسائل اجتماعی برقرار کرد. نویسندگانی مانند نادر ابراهیمی، غلامحسین ساعدی و منوچهر هزارخانی از او تأثیر گرفتند.

او در ۱۸ شهریور ۱۳۴۸ در اسالم گیلان به‌طور ناگهانی درگذشت. علت رسمی مرگ سکتهٔ قلبی اعلام شد، اما دربارهٔ مرگ او گمانه‌زنی‌های مختلفی نیز مطرح شده است.

میراث فکری جلال، نقد غرب‌زدگی، بازگشت به هویت بومی، و پیوند روشنفکری با مسئولیت اجتماعی بود. آثار او همچنان در فضای فکری ایران مورد بحث و بررسی قرار می‌گیرد.

جایزهٔ ادبی جایزه ادبی جلال آل‌احمد از سال ۱۳۸۷ برگزار می‌شود و یکی از مهم‌ترین و گران‌ترین جوایز ادبی ایران است.