آریا

آشنایی

آریا (Aria) نخستین رمان نویسندهٔ ایرانی–کانادایی نازنین حضار است که در سال ۲۰۱۹ منتشر شد. داستان در تهران می‌گذرد و چند دهه از تاریخ معاصر ایران، از دههٔ ۱۳۳۰ تا انقلاب ۱۳۵۷ را در بر می‌گیرد. قهرمان رمان، آریا، دختر نوزادی است که در خیابان رها شده و راننده‌ای نظامی به نام بهروز بختیار او را می‌یابد و بزرگ می‌کند.

زندگی آریا از همان آغاز میان طبقات و جهان‌های مختلف اجتماعی جریان می‌یابد. او ابتدا در خانهٔ بهروز و همسر خشن او زهرا بزرگ می‌شود. سپس در کودکی توسط زن ثروتمندی به نام فرشته به فرزندخواندگی پذیرفته می‌شود و وارد محیطی متفاوت می‌گردد. در کنار این دو زن، شخصیت سوم، مهری، زنی فقیر و رازآلود، نیز در شکل‌گیری زندگی آریا نقش دارد.

رمان، تهران را نه فقط به عنوان محل وقوع داستان بلکه همچون یک شخصیت زنده نشان می‌دهد: شهری دوپاره با شمال مرفه و جنوب فقیر، با تنوع مذهبی و فرهنگی، و با شکاف‌های اجتماعی عمیق. سرنوشت آریا در دل همین تضادها و دگرگونی‌های سیاسی شکل می‌گیرد و سرانجام با انقلاب ۱۳۵۷ به نقطهٔ اوج خود می‌رسد.

ارزیابی

از نظر ساختار، «آریا» یک رمان رشد (Bildungsroman) است که زندگی قهرمان زن خود را از نوزادی تا جوانی دنبال می‌کند. روایت از دیدگاه‌های مختلف بیان می‌شود و با تغییر زاویهٔ دید، شخصیت‌های گوناگون و لایه‌های اجتماعی تهران به تصویر کشیده می‌شوند.

چند محور اصلی در ساختار داستان دیده می‌شود:

۱. هویت و تعلق
آریا در جستجوی پاسخ به این پرسش است که به کجا تعلق دارد. او میان خانواده‌های مختلف، طبقات اجتماعی متفاوت و فضای متلاطم سیاسی ایران حرکت می‌کند.

۲. زنان و الگوهای مادری
سه زن—زهرا، فرشته و مهری—هر یک نوعی از مادری و زن‌بودگی را نمایندگی می‌کنند. رمان از خلال این روابط، تجربهٔ زنانه در جامعهٔ ایران را بررسی می‌کند.

۳. شکاف طبقاتی و اجتماعی
تفاوت میان شمال و جنوب تهران، ثروت و فقر، و برخورد سنت و مدرنیته در زندگی شخصیت‌ها منعکس می‌شود.

۴. سیاست و زندگی شخصی
تحولات سیاسی دهه‌های پیش از انقلاب—از جنبش‌های عدالت‌خواهانه تا مبارزهٔ مسلحانه—به تدریج وارد زندگی شخصیت‌ها می‌شود و روابط انسانی را دگرگون می‌کند.

در این رمان، تهران نقشی محوری دارد. کوچه‌ها، بازارها، خانه‌های قدیمی و محله‌های گوناگون شهر فضای داستان را شکل می‌دهند و خواننده را در دل جامعه‌ای در حال تغییر قرار می‌دهند.

بازتاب

رمان «آریا» پس از انتشار در سال ۲۰۱۹ توجه گستردهٔ منتقدان و رسانه‌های ادبی را جلب کرد و به سرعت به یکی از رمان‌های مطرح دربارهٔ تاریخ معاصر ایران در ادبیات انگلیسی بدل شد.

افتخارات و نامزدی‌ها

• نامزد جایزه Ethel Wilson Fiction Prize (2020)
  این جایزه یکی از مهم‌ترین جوایز ادبی استان بریتیش کلمبیا در کانادا است.

• نامزد جایزه Amazon Canada First Novel Award (2020)
  جایزه‌ای ملی در کانادا برای بهترین رمان اول نویسندگان کانادایی.

همچنین رمان در فهرست پرفروش‌های Globe and Mail قرار گرفت.

بازتاب منتقدان

این رمان از سوی بسیاری از نویسندگان و منتقدان برجسته ستایش شده است:

• مارگارت اتوود:
  «دکتر ژیواگوی ایران»

• جان اروینگ:
  «اودیسه‌ای فمینیستی دربارهٔ دختری در زمان انقلاب ایران»

• هشام مطر (برندهٔ جایزه پولیتزر):
  کتابی زیبا که دردها و آرزوهای مردم ایران را با جزئیاتی زنده روایت می‌کند.

• Publishers Weekly
  آن را یک رمان رشد حماسی دانست که زندگی آریا را در بستر انقلاب ایران دنبال می‌کند.

• Kirkus Reviews
  از آن به عنوان نخستین رمانی «قدرتمند و تکان‌دهنده» یاد کرد.

• The Guardian
  رمان را داستانی گسترده و حماسی دانست که زندگی شخصی و تاریخ سیاسی را به‌هم پیوند می‌دهد.

بسیاری از منتقدان تأکید کرده‌اند که قدرت «آریا» در ترکیب سرنوشت فردی یک دختر با تاریخ پرتلاطم ایران و همچنین در تصویر زنده و چندلایهٔ تهران نهفته است.