صادق در ۲۸ بهمن ۱۲۸۱ در قلب محلهٔ فردوسی تهران، در خاندانی چشم به جهان گشود که نامشان با تاریخ سیاسی و فرهنگی معاصر ایران گره خورده بود. او میراث‌بر تبار «هدایت» بود؛ خانواده‌ای که در آن سیاست، قدرت و سخنوری در هم تنیده بود. جد بزرگش، رضاقلی‌خان مخبرالدوله، ادیب و تاریخ‌نگاری صاحب‌نام و نخستین رئیس دارالفنون بود که سنگ‌بنای تجدد آموزشی ایران را گذارد. پدرش اعتضادالملک و عموهایش از رجال طراز اول نظامی و سیاسی عصر قاجار و پهلوی بودند. رشد در چنین اتمسفر اشرافی و فرهنگی، صادق را از کودکی در معرض کتابخانه‌های غنی و روایت‌های کلان قرار داد، هرچند که او بعدها با قلمش، بر همان ساختارهای سنتی و اشرافیِ خاستگاه خویش شورید.

شالودهٔ جهان‌بینی مدرن هدایت در مدرسه فرانسوی «سن‌لویی» ریخته شد. او که تحصیل را از مدرسه علمیه آغاز کرده بود، در سن‌لویی با آموزش فارسی به کشیش‌های مدرسه، نه تنها زبان فرانسه را به کمال آموخت، بلکه به تالار آینه‌های ادبیات جهانی ورود کرد. نخستین جرقه‌های نبوغ او در سال ۱۲۹۳ با انتشار روزنامه دیواری «ندای اموات» در دارالفنون نمایان شد؛ نامی که گویی پیش‌آهنگ دلمشغولی‌های مادام‌العمر او با مفاهیم مرگ و نیستی بود. هدایت در میانهٔ سنت‌های قجری تهران و مدرنیسم پیشروی پاریس، به جست‌وجوگری بدل شد که با ترجمه آثار کافکا و چخوف و مطالعه متون پهلوی، پلی میان هویت باستانی ایران و ادبیات آوانگارد غرب بنا کرد.

صادق هدایت با درهم‌شکستن ساختار نثر متکلف قجری، روح تازه‌ای در کالبد داستان‌نویسی دمید. او با خلق «بوف کور»، مرز میان واقعیت، رویا و کابوس را محو کرد و سوررئالیسم را با روان‌شناسی اعماق پیوند زد. از نگاه داستان‌شناسی (Storyology)، هدایت در کنار جمال‌زاده و علوی، مثلث طلایی نثر معاصر را تکمیل کرد، اما تمایز او در «مهندسی اندیشه» و به چالش کشیدن لایه‌های پنهان سنت و خرافه بود. او زبان مردم کوچه و بازار را به خدمت گرفت تا مفاهیم پیچیده فلسفی و اگزیستانسیال را روایت کند. آثار او نه تنها در ایران، بلکه توسط اندیشمندانی چون آندره برتون و هنری میلر به‌عنوان شاهکارهای ادبیات جهانی ستایش شد.

مرگ خودخواسته هدایت در آوریل ۱۹۵۱ در پاریس و آرام گرفتن او در قطعه ۸۵ گورستان پر-لاشز، نقطه پایان او نبود، بلکه سرآغاز جنبشی فکری به نام «هدایت‌شناسی» گشت. او با مرگش، آخرین و تلخ‌ترین داستان خود را روایت کرد. پژواک نگاه منتقدانه او در آثار نسل‌های بعدی از ساعدی و گلشیری تا بیضایی به وضوح شنیده می‌شود. امروزه جایزه ادبی صادق هدایت و تحلیل‌های مداوم بر آثار او، گواهی است بر زنده بودن تفکری که مرگ را «مادری مهربان» می‌دید که فرزند خسته از طوفان زندگی را در آغوش می‌کشد. هدایت همچنان قطب‌نمای داستان‌شناسی پارسی و نماد روشنفکری آشتی‌ناپذیر با جهل و سکون باقی مانده است.